همبستگی اجتماعی، به‌مثابه یکی از کانونی‌ترین مسائل اندیشه سیاسی و جامعه‌شناسی، همواره به این پرسش بنیادین پاسخ داده است که جامعه چگونه ممکن می‌شود و چه نیرویی آن را در برابر گسست، تهدید و فروپاشی حفظ می‌کند؟ از دوران کلاسیک تا عصر حاضر، متفکران بزرگی چون کارل مارکس، امیل دورکیم و ماکس وبر تا مارسل موس، پی‌یر بوردیو و یورگن هابرماس، هر یک از زاویه‌ای به تبیین شالوده‌های پیونددهنده انسان‌ها و موانع شکل‌گیری آن پرداخته‌اند.
اگر در بخش عمده‌ای از تاریخ اندیشه اجتماعی غرب، از مونتسکیو، روسو و مکتب همبستگی شارل ژید و ژان ژورس گرفته تا پارادایم هدیه مارسل موس و نقدهای بوردیو و بولتانسکی، تهدید اصلی علیه همبستگی اجتماعی، فردگرایی سوداگرانه، منطق سرمایه‌داری و کالایی‌شدن روابط انسانی معرفی شده است که انسان را به موجودی منفعت‌طلب و منفرد تقلیل می‌دهد؛ اما در بررسی وضعیت کنونی افغانستان تحت سلطه طالبان، ما با چهره دیگری از دشمن همبستگی اجتماعی روبه‌رو هستیم که عبارت است از: استبداد نهادی توتالیتر و بلعیده شدن جامعه توسط قدرت عریان سیاسی و ایدئولوژیک.
برای درک چگونگی مرگ امر اجتماعی در افغانستان امروز، دیدگاه یورگن هابرماس در کنار سنت‌های جامعه‌شناسی کلان و خرد، افق تحلیلی دقیقی در اختیار ما می‌گذارد. هابرماس نشان می‌دهد که چگونه گسترش سیستم به شمول دستگاه قدرت و عقلانیت ابزاری معطوف به سلطه و کنترل به قلمرو زیست‌جهان یعنی حوزه کنش ارتباطی، تفاهم بیناذهنی و پیوندهای خودجوش مردمی، تجاوز کرده و آن را به استعمار خود درمی‌آورد. در افغانستان امروز، امارت طالبان تجسم عینی یک ساختار سلطه است که به موازات تحکیم و بسط انحصارگرایانه خود، قلمرو عمومی و حوزه کنش ارتباطی جامعه را مسدود و منهدم می‌کند.
انهدام گروه‌های واسط و استحاله‌ی همبستگی
از منظر امیل دورکیم، گذار جامعه و حفظ نظم اجتماعی بدون سقوط به ورطه «آنومی» (بی‌هنجاری) و «تقسیم کار اجباری»، نیازمند استقرار گروه‌های واسط مدنی و حرفه‌ای همچون اصناف، اتحادیه‌ها و انجمن‌ها در فاصله میان فرد و دولت است. در مکتب همبستگی نیز سازوکارهای عملی پیوند اجتماعی در گرو تشکل‌گرایی، سازمان‌های همیاری و اتحادیه‌های صنفی تعریف می‌شود.
امارت طالبان دقیقاً همین مقومات و ستون‌های نگهدارنده جامعه را هدف قرار داده است. انحلال احزاب سیاسی، سرکوب نهادهای جامعه مدنی، تعطیلی رسانه‌های مستقل، انجمن‌ها، تشکل‌های صنفی و اتحادیه‌ها توسط طالبان، به معنای نابودی تمام میانجی‌هایی است که فرد را به کلیت جامعه پیوند می‌دهند. طالبان در ظاهر می‌کوشد با توسل به نوعی همبستگی مکانیکی قشری و اجباری، کل جامعه را در یک ایدئولوژی واحد ذوب کند؛ اما برخلاف جوامع سنتی مورد نظر دورکیم که در آن‌ها وجدان جمعی مولد اعتماد تعمیم‌یافته با گستره، عمق و دوام بالا بود، نظم تحمیلی طالبان فاقد شالوده اخلاقی پیشینی و رضایت جمعی است.
اگر این وضعیت را با دیدگاه هربرت اسپنسر و فردیناند تونیس بسنجیم، طالبان هرگونه امکان تعاون اختیاری مبتنی بر مشارکت و صلح و قراردادهای آزاد مدنی را از بین برده و در عین حال، پیوندهای عاطفی و طبیعی محلی و قومی را نیز متلاشی کرده است تا شکلی عریان از تعاون اجباری مبتنی بر اقتدارگرایی و قهر را حاکم سازد. همچنین در ادبیات ماکس وبر، طالبان فاقد مشروعیت ناشی از جامعه‌ای‌شدن (توازن عقلانی منافع) است و با اعمال یک انسداد اجتماعی خشن، قفس آهنینی از انضباط ایدئولوژیک و پلیسی ساخته است که در آن شانس عینی برای بروز کنش‌های متقابل معنادار میان شهروندان به حداقل می‌رسد.
سرکوب آیین‌های تعامل و انجماد روابط در زندگی روزمره
تخریب همبستگی اجتماعی توسط طالبان تنها به سطح کلان و نهادهای رسمی محدود نمی‌ماند، بلکه به عمیق‌ترین لایه‌های زندگی روزمره و روابط بینافردی نیز رسوخ کرده است. در جامعه‌شناسی خرد، متفکرانی چون راندل کالینز بر اهمیت آیین‌های تعامل یعنی گردهمایی‌های چهره‌به‌چهره، مناسک مشترک و هم‌نوایی عاطفی تاکید دارند. دورکیم نیز از مفهوم جوشش جمعی و نقش آیین‌های سوگواری و گردهمایی‌ها در تبدیل اندوه انفرادی به اراده مقاومت و ترمیم زخم‌های جامعه سخن می‌گوید. اما در افغانستان امروز، ممنوعیت شدید هرگونه تجمع، گردهمایی‌های مدنی، آیین‌های فرهنگی و حتی محدودسازی مراسم‌های مذهبی و سوگواری‌های جمعی، دقیقاً با هدف جلوگیری از شکل‌گیری همین جوشش جمعی و انرژی عاطفی مشترک صورت می‌گیرد. حاکمیت طالبان به‌خوبی می‌داند که حضور فیزیکی مردم در کنار یکدیگر، تولیدکننده روح جمعی است. در این میان، حذف سیستماتیک زنان از فضای عمومی، آموزش و کار، نه‌تنها نیمی از جمعیت را به انزوای مطلق کشانده، بلکه شبکه روابط اجتماعی و عاطفی جامعه را فلج کرده است. فراتر از آن، سیاست‌های کوچ اجباری، برهم زدن بافت جمعیتی مناطق و جلوگیری از زیست منسجم اقوام در کنار یکدیگر، مصداق بارز تخریب دسترسی‌پذیری شبکه‌ای و از بین بردن فرصت‌های تماس و کنش جمعی است.
از سوی دیگر، بر اساس نظریه تبادل اجتماعی پیتر بلاو و انتخاب عقلانی مایکل هچتر، زمانی که هزینه کنش جمعی، دگردوستی و دفاع از منافع مشترک به واسطه سرکوب پلیسی به شدت افزایش یابد و هیچ چشم‌اندازی از توازن یا امنیت در کار نباشد، شهروندان ناگزیر به لاک دفاعی و حفظ بقای فردی فرو می‌روند. در نتیجه، دلبستگی‌های گروهی، وفاداری‌ها و شبکه‌های همیاری متلاشی شده و جامعه از درون دچار فرسایش و انجماد عاطفی می‌گردد.
نابودی سرمایه اجتماعی و ظهور همبستگی فاشیستی
در جامعه‌شناسی متأخر در آرای متفکرانی چون بن فاین، ایوا کاکس و فرانسیس فوکویاما، همبستگی در قالب مفهوم سرمایه اجتماعی و به منزله چسب و بافت نامرئی یا ثروت جمعی درک می‌شود که بدون آن هیچ بهزیستی انسانی و جامعه مدنی شکل نمی‌گیرد. در این میان، تفکیک رابرت پاتنام میان دو نوع سرمایه اجتماعی درون‌گروهی/انحصاری و ارتباط‌دهنده/فراگیر، و همچنین دسته‌بندی ژرژ باتای میان همبستگی عام‌گرا/مثبت و خاص‌گرا/فاشیستی، کلید فهم ماهیت قدرت طالبان است.
امارت طالبان بر پایه افراطی‌ترین شکل سرمایه اجتماعی درون‌گروهی و متعصبانه بنا شده است که در تعبیر ژرژ باتای، مصداق تام همبستگی خاص‌گرا و فاشیستی است؛ یعنی انسجامی مبتنی بر عدم پذیرش و طرد مطلق دیگری اعم از زنان، اقوام غیرخودی، مذاهب دیگر و نخبگان مدرن. طالبان برای حفظ این انسجام بسته‌ی درون‌گروهی، به صورت سیستماتیک تمامی اشکال سرمایه اجتماعی ارتباط‌دهنده و اتصالی را که اقشار، اقوام و گروه‌های ناهمگون جامعه افغانستان را به هم پیوند می‌داد، تخریب کرده است. وقتی اعتماد متقابل افقی و شبکه‌های مشارکت مدنی از میان برود، ذخیره استراتژیک جامعه برای تاب‌آوری در برابر بحران‌ها به کلی مستهلک می‌شود.
برآیند نهایی استعمار زیست‌جهان توسط دستگاه استبدادی طالبان، انحلال گروه‌های واسط، سرکوب آیین‌های تعامل و نابودی سرمایه اجتماعی فراگیر، پدیده‌ای است که در جامعه‌شناسی سیاسی از آن به جامعه توده‌ای و اتمیزه شدن جامعه تعبیر می‌شود.
زمانی که قلمرو دولت استبدادی به شکل سرطانی گسترش می‌یابد و در مقابل، تمامی نهادهای مدنی، پیوندهای صنفی، همبستگی‌های محلی و شبکه‌های اعتماد بینافردی درهم شکسته می‌شوند، هویت‌های جمعی تجزیه شده و جامعه به ذراتی منفرد، منزوی، بی‌ارتباط و هراسان تقلیل می‌یابد. در چنین وضعیتی، فرد تنها به صورت مستقیم، عریان و بی‌واسطه در برابر هیولای قدرت نهادی و مسلح قرار می‌گیرد.
از آنجا که مقاومت در برابر سلطه نیازمند شبکه‌های ارتباطی، سازمان‌یابی، آگاهی جمعی و پشتوانه گروهی است، انسان منفرد و اتمیزه شده توان هرگونه کنشگری و مقاومت را از دست می‌دهد. اینجاست که استبداد به کامل‌ترین و بلامنازع‌ترین شکل خود دست می‌یابد؛ وضعیتی تراژیک که در آن نه تنها آزادی سیاسی، بلکه خود جامعه و امر اجتماعی به محاق رفته و دچار مرگ تدریجی می‌شود.
منبع: نشریه راه عدالت شماره 21
